Geef burgers waar ze recht op hebben

Marieke Vos
Publicatie 16 okt 2023
Onderdeel van magazine: ICTU Magazine oktober 2023
Beeld van sprekers en deelnemers tijdens de sessie tijdens het IBestuur Congres

 

Maak een generiek kader met afspraken over gegevensdeling en privacy, zodat proactieve dienstverlening door de overheid mogelijk wordt. En reduceer de complexiteit in regelgeving.

Het waren twee oproepen op de sessie over proactieve dienstverlening door verantwoord datagebruik, op het iBestuurcongres 2023. De sessie was een co-productie van de IBDS en de Staat van de Uitvoering vanuit ICTU, als partner van iBestuur.

Verantwoord gegevens delen

“We zien in Rotterdam dat veel mensen geen hulp krijgen omdat gegevens niet gekoppeld worden. Dat kost de overheid veel geld, omdat deze mensen alleen maar verder in de problemen komen. En het levert de samenleving veel ellende op,” zei Marianne van den Anker, ombudsman Rotterdam Rijnmond. De overheid beschikt over heel veel informatie over burgers. Als het gegevens verantwoord deelt, dan kunnen bijvoorbeeld toeslagen worden toegekend zonder dat de burger daar zelf om vraagt. Eva Heijblom, directeur-generaal Digitalisering en Overheidsorganisatie bij het ministerie van BZK: “Als overheid mogen we veel meer dan nu tegemoetkomen aan waar burgers en bedrijven de overheid voor nodig hebben. Bij voorkeur doen we dat proactief.”

Succesvolle pilots

“In de Staat van de Uitvoering stelden we dat gegevensuitwisseling belangrijk is om de dienstverlening van de overheid toekomstbestendig te maken. Als we gegevens op een goede manier kunnen ontsluiten en koppelen, dan kunnen we burgers en ondernemers geven waar ze recht op hebben,” zei Diana Starmans, lid van de raad van bestuur van de SVB en tevens lid van de stuurgroep Staat van de Uitvoering. De SVB deed hier ervaring mee op, vertelde ze tijdens de sessie. In een pilot met het UWV, het ministerie van SZW en TNO gebruikte het technologie voor versleutelde gegevensdeling, om AOW’ers in beeld te krijgen die mogelijk recht hebben op aanvullende inkomensondersteuning. En het vroeg een wettelijke grondslag voor het uitwisselen van gegevens met het CIZ, zodat de SVB de dubbele kinderbijslag voor zorgintensieve kinderen automatisch kan toekennen. Dat wetsvoorstel ligt nu in de Tweede Kamer. Starmans: “We hebben geleerd dat we op een veilige en verantwoorde manier data kunnen delen. Hiervoor hebben we vooraf veel moeten investeren in het vastleggen van de juiste kaders. Willen we dit vaker en voor meer regelingen doen, dan zou het goed zijn als er een generiek kader komt. Met heldere afspraken over gegevensdeling en privacy. Nu moeten we de juridische grondslag telkens vanuit losse regelgeving organiseren.”

Menselijke maat

Van den Anker reageerde op het voorbeeld van de SVB: “Ik vind deze pilots geweldig. Dit mogen mensen verwachten van de overheid. We merken echter dat elke keer als het gaat om het toepassen van de menselijke maat, privacyregels een hindernis zijn. Professionals willen de menselijke maat toepassen, inwoners zijn erbij gebaat en toch komen we er elke keer in dit land niet uit wat wel en niet mag. En doen we het niet. Laten we, nu is aangetoond dat het goed kan, snel verder gaan met gegevensdeling.” De discussie vond weerklank bij Hawre Rahimi, Tweede Kamerlid voor de VVD: “Als je als burger recht hebt op hulp en je weet er niet van, dan is het wel fijn als de overheid je dat laat weten.” Als je dit binnen duidelijke kaders doet, dan is dat zeker mogelijk. Dat blijkt uit de besproken pilots. Rahimi concludeerde daarom: “Laten we stoppen met beweren dat alles dat met IT of algoritmes te maken heeft, slecht is.”

Reduceer complexiteit

Verantwoord datagebruik is een randvoorwaarde voor een proactieve overheid. Maar het lost een fundamenteel probleem niet op, werd gesteld in het debat. Namelijk de grote complexiteit van overheidsregelgeving, waardoor mensen in de problemen komen. In de Staat van de Uitvoering wordt niet voor niets gepleit voor het reduceren van deze complexiteit, stelde Starmans. Ook omdat door deze complexiteit publieke dienstverleners hun werk niet altijd goed kunnen doen, waar burgers de dupe van worden. Heijblom reageerde: “Wat de SVB heeft gedaan met het UWV en CIZ, dat zouden we meer moeten doen. We hebben een goede start gemaakt met het programma Werk aan Uitvoering en de Interbestuurlijke Datastrategie. Maar het is en-en. We maken als departementen nog steeds te veel verkokerd beleid, ook daar moeten we wat aan doen. Onder meer door ervoor te zorgen dat beleid en uitvoering vanaf het begin samen aan tafel zitten.”

Van wie is de data

In de aansluitende discussie met de zaal ging het over eigenaarschap van data en de afhankelijkheid van techbedrijven. “Data is van burgers, zo zou het moeten zijn,” zei Rahimi. Dat is echter op dit moment niet het geval. Daarnaast gebruikt de overheid middelen van commerciële partijen om data te verwerken en met burgers te communiceren, zei Van den Anker: “Soms kun je als burger de overheid alleen maar bereiken via social media!” Heijblom: “We zijn bezig met toepassingen die hier verandering in kunnen brengen, zoals een eigen Mastodon server voor een sociaal netwerk van de overheid. En we bouwen aan een eWallet, waarin burgers hun eigen gegevens kunnen opslaan en vanuit daar gegevens kunnen delen.” 
Er wordt dus op meerdere vlakken gewerkt aan verantwoord datadelen, zodat de overheid haar dienstverlening meer proactief kan inrichten. Het minder afhankelijk worden van grote techbedrijven hoort daarbij, concludeerde Heijblom: “We zullen daarvoor ook op Europees niveau waarborgen moeten afspreken. En is en-en wat we moeten doen.”

Sessie terugkijken?

U kunt deze sessie terugkijken op www.ibestuurcongres.nl

Inschrijven Magazine

Meld u aan voor het ICTU Magazine, en ontvang regelmatig nieuws en inspiratie over ontwikkelingen in de digitale overheid.